Για δεκαετίες, η ελληνική περιφέρεια βιώνει μια αργή αλλά σταθερή φθορά. Υπηρεσίες που κάποτε αποτελούσαν αυτονόητο κομμάτι της καθημερινότητας – Ταχυδρομεία, ΟΤΕ, Τράπεζες, δημόσιες υπηρεσίες, υποκαταστήματα οργανισμών, δομές κοινωνικής στήριξης– αποδυναμώθηκαν ή εξαφανίστηκαν στο όνομα ενός θολού «εξορθολογισμού». 

Και όσο το αφήγημα επαναλαμβανόταν, τόσο η πραγματικότητα γινόταν πιο σκληρή: μικρές πόλεις και χωριά έμεναν χωρίς βασικές λειτουργίες, ενώ οι κάτοικοι μετατρέπονταν σε… διαρκείς εκδρομείς προς τα αστικά κέντρα για κάθε στοιχειώδη συναλλαγή.

Το φαινόμενο δεν προέκυψε τυχαία. Η χώρα οικοδόμησε ένα μοντέλο υπερσυγκέντρωσης στην Αθήνα και σε λίγες μεγάλες πόλεις, λες και η υπόλοιπη Ελλάδα λειτουργούσε ως… προέκταση του Λεκανοπεδίου. Η διοίκηση συγκεντρώθηκε, οι αποφάσεις μεταφέρθηκαν μακριά από τις τοπικές κοινωνίες και η περιφέρεια αντιμετωπίστηκε περισσότερο ως «κόστος» παρά ως πηγή ανάπτυξης.

 Το αποτέλεσμα ήταν μια εθνική γεωγραφία δύο ταχυτήτων: από τη μια η μητρόπολη της υπερσυγκέντρωσης, και από την άλλη ο «λευκός χάρτης» της επαρχίας που σβήνει.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, υποδομές που πληρώθηκαν ακριβά με χρήματα των φορολογουμένων εγκαταλείφθηκαν χωρίς στρατηγικό σχέδιο. Κτίρια, δίκτυα, υπηρεσίες και εξοπλισμός παραμένουν κενά ή υπολειτουργούν, τη στιγμή που ο δημόσιος διάλογος μιλά για «εξορθολογισμό» σαν να πρόκειται για λογιστική άσκηση και όχι για ζήτημα κοινωνικής συνοχής. Όσο ο εξορθολογισμός γίνεται με λογική κόφτη και όχι επανασχεδιασμού, μόνο ένα αποτέλεσμα παράγει: τη συρρίκνωση της ζωής στην περιφέρεια.

Η επιχειρηματικότητα και η οικογένεια δεν έμειναν ανεπηρέαστες. Μικρές επιχειρήσεις που άλλοτε είχαν πρόσβαση σε κινητές υπηρεσίες, τεχνική υποστήριξη, αυτοψίες, μικτές αρμοδιότητες ή ευκαιρίες χρηματοδότησης, σήμερα συναντούν κλειστές πόρτες. Η νέα γενιά ούτε καν  σκέφτεται να επιστρέψει στον τόπο της οικογένειας, αφού δεν βρίσκει τα στοιχειώδη: από επαγγελματικές υποστηρικτικές δομές έως δημόσιες υπηρεσίες που θα επιτρέψουν μια λειτουργική καθημερινότητα. Η περιβόητη «επάνοδος στην περιφέρεια» παραμένει ευχή χωρίς μηχανισμό υλοποίησης.

Και ενώ συμβαίνουν όλα αυτά, η χώρα εξακολουθεί να λειτουργεί χωρίς ένα συνεκτικό εθνικό σχέδιο για την περιφερειακή ανάπτυξη. Η απουσία στρατηγικής δεν είναι τεχνικό ζήτημα· είναι βαθιά πολιτικό. Χωρίς συγκεκριμένους στόχους, πόρους, χρονοδιαγράμματα και μηχανισμούς λογοδοσίας, η περιφέρεια θα συνεχίσει να χάνει ανθρώπους, υπηρεσίες, εισόδημα και ταυτότητα. Το να μιλά κανείς για ανάπτυξη χωρίς να μιλά για περιφερειακή ισορροπία, είναι σαν να μιλά για πλοίο χωρίς πηδάλιο.

Η ανάγκη αλλαγής πορείας είναι άμεση. Η Ελλάδα χρειάζεται ένα νέο εθνικό σχέδιο περιφερειακής ανάπτυξης που θα αντιμετωπίζει τις τοπικές κοινωνίες όχι ως υποσημείωση, αλλά ως βασικό πυλώνα της εθνικής οικονομίας. Ένα σχέδιο που δίνει προτεραιότητα στη λειτουργία υπηρεσιών κοντά στον πολίτη, στην αξιοποίηση των υφιστάμενων υποδομών, στην προσέλκυση νέων ανθρώπων και επιχειρήσεων, στην ενίσχυση της τοπικής παραγωγής, και στην αποκέντρωση αρμοδιοτήτων με πραγματική λογοδοσία.

Χωρίς αυτή τη μετατόπιση, η ερήμωση δεν θα σταματήσει· απλώς θα αλλάζει μορφή. Με ένα σοβαρό σχέδιο, όμως, η περιφέρεια μπορεί να μετατραπεί από «ζώνη απώλειας» σε ισχυρό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα για τη χώρα. 

Η συζήτηση δεν είναι τεχνική. Είναι υπαρξιακή: 

θα υπάρχει Ελλάδα και ποια τις επόμενες δεκαετίες;

Ο Βαλτινός